Zastosowanie metod behawioralnych

w terapii dzieci autystycznych

- wczesna interwencja

Główne założenia behawioralnej teorii autyzmu

Terapia behawioralna jest metodą ściśle naukową, jasno wytyczającą cele, operującą własnym systemem pojęć i narzędzi. Dysponuje przeszło pięćdziesięcioletnią dokumentacją kliniczną, dotyczącą efektów terapii.

 

Wiele badań wskazuje na to, że zachowania dzieci autystycznych mogą być wytłumaczone przez prawa uczenia się. Kiedy zachowania są wzmacniane, krzywa nabywania tych zachowań jest podobna do krzywej uzyskanej przez inne organizmy. Kiedy wzmocnienie jest wycofane, zachowania prezentują krzywą wygaszania podobną do krzywej wygaszania innych organizmów (np. Lovaas, 1965).

Zachowania, które nie są nabyte w trakcie terapii, są również związane z możliwym do zidentyfikowania wzmocnieniem. Na przykład zachowania autostymulacyjne, takie jak bujanie się lub trzepotanie rękami, są utrzymywane przez sensoryczne sprzężenie zwrotne, które przynoszą one dziecku. Jeśli to sprzężenie zwrotne uda się wycofać, zachowania autostymulacyjne zanikną (Rincover, Nawsom, Carr, 1979).

Przed podjęciem terapii dzieci autystyczne reagują na ograniczoną liczbę wzmocnień, ale ta liczba może być zwiększona przy użyciu procedur wyprowadzonych z teorii uczenia się. Możemy to zrobić przez łączenie (kojarzenie) bodźców, które są obojętne dla dziecka autystycznego (takich jak pochwała) z innymi bodźcami (np. jedzeniem), które już są bodźcami wzmacniającymi (Lovaas i inni, 1966).

 

Dzieci autystyczne mają raczej wiele odrębnych deficytów behawioralnych, niż jeden centralny deficyt, którego skorygowanie prowadziłoby do ogólnej poprawy funkcjonowania. Dzieci autystyczne mają zdolność uczenia się - tak jak inni ludzie - o ile znajdują się w specjalnie przystosowanym dla siebie środowisku. Środowisko to składa się z miejsc, w których dzieci przebywają na co dzień, a różni się od normalnego tylko na tyle, aby stało się dla nich bardziej funkcjonalne. W środowisku takim zapotrzebowanie na wykonanie jakiegoś zachowania przez dziecko powinno być wyraźne i zrozumiałe dla dziecka To, że dzieci autystyczne ponoszą porażki w normalnym środowisku, a odnoszą sukcesy w środowisku specjalnie dla nich zorganizowanym, wskazuje na to, że ich problemy mogą być widziane bardziej jako niedopasowanie pomiędzy ich systemem nerwowym a normalnym środowiskiem, niż jako choroba.

 

 

Główne cele terapii behawioralnej

 

 

 

Zadaniem terapeuty behawioralnego jest kształtowanie u dziecka jak największej liczby zachowań adaptacyjnych, które rozwiną jego niezależność i umożliwią mu efektywne funkcjonowanie w środowisku. Drogą do tego celu jest:

Terapia behawioralna opiera się na kilku podstawowych zasadach, których przestrzeganie gwarantuje osiągnięcie sukcesu w pracy z dzieckiem. Są to:

Podstawowe reguły behawioralne w edukacji

- Jeżeli chcemy, żeby zachowania występowały częściej, powinniśmy je systematycznie wzmacniać.

- Zachowania niepożądane nie powinny być wzmacniane.

- Pojawienie się trudnego zachowania nie jest niebezpieczne, jeśli tylko nie jest wzmacniane.

 

Przewodnik programowy – przykłady konkretnych zadań

Poniżej przedstawiam program terapii wczesnej interwencji dla małego dziecka – zajęcia wstępne.

1.      Zdolność uchwycenia uwagi

·         Dziecko siedzi samodzielnie na krześle

·         Uzyskuję kontakt wzrokowy w momencie wymawiania jego imienia

·         Uzyskanie kontaktu wzrokowego po wydaniu polecenia „spójrz na mnie”

·         Reaguje na polecenie „opuść ręce”

2.      Umiejętności naśladowania

·         Naśladowanie czynności z zakresu motoryki dużej

·         Naśladowanie działań z przedmiotami

·         Naśladowanie czynności z zakresu motoryki małej

3.      Podstawowe etapy terapii behawioralnej dzieci autystycznych

·         Wykonywanie pojedynczych instrukcji

·         Rozpoznawanie części ciała

·         Rozpoznawanie obiektów

·         Rozpoznawanie obrazków

·         Rozpoznawanie członków rodziny

·         Wykonywanie czynności na polecenie

·         Rozpoznawanie czasowników na obrazkach

·         Wskazywanie przedmiotów z otoczenia

·         Wskazywanie obrazków w książce

·         Rozpoznawanie rzeczy ze względu na ich funkcję

·         Rozpoznawanie własności

·         Rozpoznawanie dźwięków z otoczenia.

4.      Umiejętności w zakresie mowy czynnej (język ekspresyjny)

·         Wskazywanie przez dziecko na pożądane przedmioty po zadaniu pytania „co chcesz”

·         Wskazywanie na pożądane obiekty spontanicznie

·         Naśladowanie słów i dźwięków

·         Nazywanie obiektów

·         Nazywanie obrazków

·         Słowne prośby o pożądane rzeczy

·         Stwierdzenie lub gestykulacja „tak” lub „nie”  na pożądane rzeczy

·         Nazywanie znanych osób

·         Dokonywanie wyborów

·         Odpowiedź na przywitanie

·         Odpowiedzi na pytania społeczne

·         Nazywanie aktywności na obrazkach, własnych aktywności i innych osób

·         Nazywanie przedmiotów ze względu na ich funkcję

·         Nazywanie własności.

     5.   Umiejętności przedszkolne

 

 

6. Umiejętności samoobsługi

 

 

 

 

Proponowana przez praktyków terapii behawioralnej procedura uzyskania konkretnej umiejętności przez dziecko:

 

 

 

UZYKANIE KONTAKTU WZROKOWEGO

 

Procedura programowa:

 

1. W reakcji na imię – usiądź naprzeciw dziecka. Wypowiedz jego imię i postaraj się zwrócić jego uwagę poprzez pokazanie czegoś słodkiego na wysokości wzroku. Gdy dziecko uchwyci kontakt z tobą przez jedną sekundę, natychmiast daj mu smakołyk. W trakcie następnych sesji po wypowiedzeniu imienia dziecka i pokazaniu czegoś na zachętę zwiększ czas oczekiwania do kilku sekund. Na zakończenie oczekuj reakcji dziecka na pokazywanie dodatkowy rzeczy dla zachęcenia dziecka do współpracy. W trakcie sesji wzmacniaj, gdy dziecko patrzy na ciebie spontanicznie.

 

2. Przez 5 sekundpowtórz procedurę  pkt. 1 i postaraj się utrzymać kontakt wzrokowy przez 5 sekund, uprzednio pokazując dziecku coś na zachętę. Stosuj zróżnicowane wzmocnienia za reakcje wykonane bez podpowiedzi.

 

3. Podczas zabawydaj dziecku zabawkę i posadź je przy stole. Usiądź po przeciwnej stronie stołu i wypowiedz imię dziecka. Podpowiedz dziecku, aby spojrzało na ciebie i wzmocnij prawidłową reakcję. zmniejszaj stopień podpowiedzi w miarę upływu czasu trwania sesji. Stosuj zróżnicowane wzmacnianie dla reakcji z różnym stopniem podpowiedzi.

 

4. Z oddali powtórz procedurę z pkt. 3, lecz usiądź w odległości 1 metra. Wypowiedz imię dziecka i pomóż mu spojrzeć na ciebie. Wzmocnij reakcję. Zmniejszaj stopień pomocy podczas kolejnych zajęć. Stosuj zróżnicowane wzmocnienia za reakcje wykonane Bez podpowiedzi. Podczas trwania sesji zwiększaj dystans pomiędzy tobą a dzieckiem.

 

5. Reakcja na prośbę „spójrz na mnie”usiądź naprzeciwko dziecka. Wypowiedz prośbę „spójrz na mnie”. Wykorzystaj te same procedury zachęty i pomocy, jak w pkt. 1.

 

Materiały: wzmocnienia rzeczowe lub jadalne,

Sugerowane umiejętności poprzedzające: siedzenie na krześle,

Sugerowane podpowiedzi: unieś zachętę do poziomu wzroku i delikatnie poprowadź brodę dziecka do góry, aby uzyskać kontakt wzrokowy. Wykorzystaj metodę wydłużania czasu: przedłużaj czas na udzielenie podpowiedzi co 2 sekundy.

 

 

Instrukcje

Reakcje

Data

rozpoczęcia

Data opanowania

(1-4) Imię dziecka

(5) „Spójrz na mnie”

(1-5) uzyskanie kontaktu wzrokowego

1. przez 1 sekundę

 

 

 

2. przez 5 sekund

 

 

 

3. podczas zabawy

 

 

 

4. z odległości

 

 

 

5. w odpowiedzi na prośbę „spójrz na mnie”

 

 

 

 

Uwaga: Upewnij się, że dziecko patrzy na ciebie, a nie na wzmocnienie

 

 

NAŚLADOWANIE CZYNNOŚCI Z ZAKRESU MOTORYKI MAŁEJ

 

Procedura programowa

 

Usiądź naprzeciwko dziecka i skup na sobie jego uwagę.

Poproś je o wykonanie prostej czynności, którą musisz wcześniej zademonstrować.

Wydaj polecenie: „Zrób to…” i równocześnie zamodeluj wykonanie zadanie z zakresu motoryki małej.

Podpowiedz dziecku wykonanie ruchu i wzmocnij właściwą reakcję. Za każdym razem wycofuj stopniowo podpowiedzi.

Ostatecznie nagradzaj tylko prawidłowe, samodzielne reakcje.

 

Sugerowane umiejętności poprzedzające: siedzenie na krześle i wykonywanie czynności z zakresu motoryki dużej.

Sugerowane podpowiedzi: fizyczne pomaganie dziecku.

 

Instrukcja: „Zrób to…”

Reakcja

Data

rozpoczęcia

Data

opanowania

  1. zaciskanie dłoni razem

 

 

 

  2. otwieranie i zamykanie dłoni

 

 

 

  3. stukanie palcami wskazującymi

 

 

 

  4. stukanie kciukami

 

 

 

  5. machanie palcami

 

 

 

  6. pocieranie rąk

 

 

 

  7. dotykanie palcem wskazującym do kciuka

 

 

 

  8. wskazywanie różnych części ciała

 

 

 

  9. dotykanie palcem wskazującym do dłoni

 

 

 

10. wysuwanie palca wskazującego

 

 

 

11. robienie znaku pokoju

 

 

 

12. „przybijanie piątki”

 

 

 

 

Uwaga: Pamiętaj o normie rozwojowej przy uczeniu tego programu. Wiele dzieci poniżej 3 roku życia może mieć trudności z wykonaniem czynności z zakresu motoryki małej.

Imitacja jest fundamentalną strategią uczenia się stosowaną przez prawidłowo rozwijające się dziecko. Dzieci z autyzmem nie rozwijają tej umiejętności. Lata badań wykazały, ze poprzez stosowanie behawioralnych metod uczenia nawet te dzieci nabywają zdolność imitowania. W trakcie terapii uczy się dziecko naśladowania ruchów motoryki dużej i małej, a następnie przechodzi się  do ruchów bardziej precyzyjnych.

 

Zadanie:

Polecenie terapeuty

Reakcja ucznia

 Wyniki

1. Terapeuta mówi „zrób…” 

i klaszcze w dłonie, a następnie pomaga dziecku w wykonaniu tej czynności.

Dziecko klaszcze w dłonie przy pomocy terapeuty.

Terapeuta nagradza, jeśli reakcja jest poprawna. Jeśli brak jakiejkolwiek reakcji, terapeuta dostarcza pełnej podpowiedzi fizycznej, nie wzmacniając.

2. Terapeuta mówi „zrób…”

i klaszcze w dłonie, a następnie tylko częściowo pomaga dziecku w wykonaniu tej czynności.

Dziecko klaszcze w dłonie z częściową pomocą.

Terapeuta nagradza, jeśli reakcja jest poprawna. Jeśli brak jakiejkolwiek reakcji, terapeuta dostarcza pełnej podpowiedzi fizycznej, nie wzmacniając.

3. Terapeuta mówiąc „zrób…”, klaszcze w dłonie.

Dziecko klaszcze w dłonie.

Terapeuta nagradza, jeśli reakcja jest poprawna. W przypadku braku lub błędnej reakcji, terapeuta dostarcza pełnej podpowiedzi fizycznej, nie wzmacniając.

 

Ogólne zasady wyboru zachowań docelowych


Dlaczego terapia behawioralna budzi tyle kontrowersji?


Bibliografia:
S. Geller, Wybrane zagadnienia z zakresu teorii i praktyki terapii behawioralnej.

I. Lovaas, Nauczanie dzieci niepełnosprawnych umysłowo. Warszawa: WSiP, 1993).
J. Kozłowski, Zastosowanie teorii uczenia się w terapii małych dzieci z autyzmem. w: Danielewicz, D., Pisula, E. (red.) Terapia i edukacja osób z autyzmem. Wybrane zagadnienia. Warszawa, 2003
Modele zachowań oraz współpraca z dziećmi autystycznymi C.Maurice (red.), Warszawa 2002.
R.Wiktorowicz, Kierować, czy być kierowanym: Etyczne problemy dyrektywnego i niedyrektywnego podejścia w terapii dzieci z autyzmem. w: Dziecko Autystyczne, Tom VII nr 1, Warszawa 1999.

 

 

Mgr Anna Wojtunik

nauczyciel

w Powiatowym Zespole Szkół

i Placówek Specjalnych